و اما آنان كه به دلايل شرعى در جنگ تبوك شركت نكرده بودند ؛ خداوند در موردشان چنين فرموده است : « لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَ لا عَلَى الْمَرْضى وَ لا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَ رَسُولِهِ . . . » « 1 » : [ بر ناتوانان و بر بيماران و بر كسانى كه چيزى ندارند ( كه در راه جهاد ) خرج كنند ؛ هيچ گناهى نيست و اگر در ايمان به خدا و پيامبر خالص باشند ، بس است . . . ] وقتى پيامبر به مدينه نزديك شد ، دربارهء مسلمانان چنين گفت : در مدينه مردانى هستند كه شما هر راهى را طى كرده و هر بيابانى را پشت سر گذاشته‌ايد ، با شما بوده‌اند ؛ اما موانع جسمانى و دلايل شرعى ، آنان را از همراهى با شما بازداشته است . مسلمانان گفتند : هر چند در مدينه بوده‌اند ؟ فرمود : هر چند در مدينه بوده‌اند . ( 1 ) اثرات جنگ تبوك اين جنگ - از هر جهت - تأثير شايانى در بسط و نفوذ و تثبيت مسلمانان در جزيرة العرب به وجود آورد و براى تمام مردم روشن شد كه هيچ نيرويى در دنياى عرب تواناتر از اقتدار مسلمانان نيست . از اين رو ، ته‌مانده‌هاى درون بعضى از اعراب جاهلى و منافقان كه هنوز ريشه كن نشده و در انديشهء آزار دادن مسلمانان بودند و با آرمانهاى خود با روميان پيمان بسته بودند ؛ همه و همه به نوميدى مبدل گشت و بر باد رفت و پس از اين جنگ مبارك ، در برابر حقايق اسلام ، سر تعظيم فرود آوردند و واقعيت را قبول كردند . چنان واقعيّتى كه : راه گريز نداشت . « ديگر براى منافقان فرصتى نمانده بود تا مسلمانان به نرمى و مدارا با آنان رفتار كنند ؛ چون خداوند عليه آنان دستور تند و تيز داده بود ؛ تا جايى كه مسلمانان را از پذيرش صدقات و خيرات و خواندن نماز بر مردگانشان منع كرده بود و اين كه : براى مردگان آنان دعاى مغفرت نكنند و سر قبرشان نروند و لانهء دسيسه و نيرنگشان را كه به نام مسجد ساخته بودند ؛

--> ( 1 ) - توبه / 92 - 91 . به اين دو آيه مراجعه شود .